មេរៀនសង្ខេប ប្រភេទនៃការស្រាវជ្រាវអប់រំ ឆ្នាំទី៣ឆមាសទី១ (២០២៥)

សប្ដាហ៍ទី២៖ ប្រភេទនៃការស្រាវជ្រាវអប់រំ (Types of Educational Research)

មេរៀនសង្ខេបវត្ថុបំណងនៅចុងបញ្ចប់នៃមេរៀននេះ គរុនិស្សិតនឹងអាច៖​

·       បែងចែក និងចាត់ថ្នាក់ការស្រាវជ្រាវតាមមូលដ្ឋានចំណែកថ្នាក់ទាំងបី (គោលបំណង វិធីសាស្រ្ត និងវិសាលភាព) បានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។

·       ពន្យល់លម្អិតពីខ្លឹមសារ ទស្សនវិជ្ជា គោលដៅ លក្ខណៈសំខាន់ៗ​និងការប្រើប្រាស់​ជាក់ស្ដែង​នៃ​ប្រភេទ​​ស្រាវជ្រាវអប់រំនីមួយៗ។

·       វិភាគ និងកំណត់ប្រភេទស្រាវជ្រាវដែលសមស្របបំផុតសម្រាប់សេណារីយ៉ូ ឬបញ្ហាអប់រំជាក់លាក់ ដោយផ្អែកលើសំណួរស្រាវជ្រាវ។

សេចក្ដីផ្ដើម

ការស្រាវជ្រាវអប់រំ គឺជាដំណើរការជាប្រព័ន្ធមួយក្នុងការប្រមូល វិភាគទិន្នន័យ និងព័ត៌មាន ដើម្បីបង្កើត និងពង្រីកចំណេះដឹង ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការបង្រៀន ការរៀន និងប្រព័ន្ធអប់រំទាំងមូល។ ក្នុង​វិស័យនេះ អ្នកស្រាវជ្រាវត្រូវតែជ្រើសរើសប្រភេទ និងវិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវដែលសមស្របនឹងសំណួរស្រាវជ្រាវ គោលបំណង និងបរិបទនៃការសិក្សា។ ការយល់ដឹងច្បាស់អំពីប្រភេទនៃការស្រាវជ្រាវផ្សេងៗ គឺជា​មូល​ដ្ឋាន​គ្រឹះ​ដ៏សំខាន់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកអប់រំ និងអ្នកបង្កើតគោលនយោបាយ ធ្វើការសម្រេចចិត្ត​ប្រកប​ដោយ​ភស្តុតាងនិងជំរុញឱ្យមានការកែលម្អគុណភាពអប់រំ។

មេរៀននេះនឹងបង្ហាញអំពីការបែងចែកប្រភេទស្រាវជ្រាវអប់រំជាបីចំណែកថ្នាក់ធំៗគឺ៖

-      ចំណែកថ្នាក់ស្រាវជ្រាវតាមគោលបំណង (Purpose-Based Classification)

-      ចំណែកថ្នាក់ស្រាវជ្រាវតាមវិធីសាស្រ្ត (Methodology-Based Classification)

-      ចំណែកថ្នាក់ស្រាវជ្រាវតាមវិសាលភាព (Scope-Based Classification)

១. ចំណែកថ្នាក់ស្រាវជ្រាវតាមគោលបំណង (Purpose-Based Classification)

ការស្រាវជ្រាវអាចត្រូវបានបែងចែកដោយផ្អែកលើគោលបំណងចម្បងដែលអ្នកស្រាវជ្រាវចង់សម្រេចបាន ឬដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាក់ស្ដែងនៅក្នុងបរិបទសង្គម។

១.១ ការស្រាវជ្រាវបែបទ្រឹស្ដី (Basic Research/Fundamental Research)៖

-      គោលដៅ៖ ផ្តោតចម្បងលើការពង្រីកមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃចំណេះដឹង និងការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តី។ វាមិនមាន​គោល​ដៅ​អនុវត្តភ្លាមៗទេ ប៉ុន្តែព្យាយាមស្វែងយល់ពី "ហេតុអ្វី" និង "យ៉ាងដូចម្តេច" នៃបាតុភូតអប់រំ ដើម្បី​បង្កើតការយល់ដឹងជាមូលដ្ឋាន។

-      លក្ខណៈ៖ មានលក្ខណៈជាទ្រឹស្តី ស្វែងរកការពិតជាសកល។ ឧទាហរណ៍៖ ការសិក្សាអំពីរបៀប​ដែល​ខួរក្បាល​របស់កុមារមានការវិវត្តក្នុង​ដំណើរការៀនភាសា​ទីពីរ​។

​១.២ ការស្រាវជ្រាវអនុវត្ត (Applied Research)៖

-      គោលដៅ៖ ផ្តោតដោយត្រង់លើការដោះស្រាយបញ្ហាជាក់លាក់ ឬឆ្លើយតបទៅនឹង​តម្រូវការ​ជាក់​ស្ដែង​ក្នុង​បរិបទអប់រំ។ លទ្ធផលនៃការស្រាវជ្រាវនេះ អាចយកទៅអនុវត្តបានភ្លាមៗ ដើម្បីកែលម្អស្ថានភាព ឬកម្មវិធីណាមួយ។លក្ខណៈ៖ មានលក្ខណៈអនុវត្តជាក់ស្តែង និងដោះស្រាយបញ្ហាក្នុង​ពិភព​ពិត។ ឧទាហរណ៍៖ ការសិក្សាប្រៀបធៀបប្រសិទ្ធភាពរវាងវិធីសាស្រ្តបង្រៀនគណិតវិទ្យាពីរផ្សេងគ្នា (វិធីសាស្រ្ត A និង B) ទៅលើលទ្ធផលសិក្សារបស់សិស្សថ្នាក់ទី៦។

១.៣ ការស្រាវជ្រាវវាយតម្លៃ (Evaluation Research)៖

-      គោលដៅ៖ ជាការសិក្សាជាប្រព័ន្ធមួយដែលធ្វើឡើងដើម្បីវាយតម្លៃគុណតម្លៃ ប្រសិទ្ធភាព និងផល​ជះ​​នៃ​កម្មវិធីអប់រំ គោលនយោបាយ ឬគម្រោងអន្តរាគមន៍ណាមួយ។ វាឆ្លើយនឹងសំណួរថា "តើកម្មវិធីនេះ​ដំណើរការដែរឬទេ?"។

-      លក្ខណៈ៖ ផ្តោតលើការធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្ត (Decision-making) វាស់វែងលទ្ធផលធៀបនឹង​គោលដៅ។​ឧទាហរណ៍៖ ការវាយតម្លៃកម្មវិធីអាហារូបករណ៍របស់រដ្ឋាភិបាលទៅលើអត្រា​បន្តការសិក្សារបស់សិស្សនៅមធ្យមសិក្សាទុតិយភូមិ។

១.៤ ការស្រាវជ្រាវប្រតិបត្តិគរុកោសល្យ (Pedagogical Action Research/PAR)៖​ខ្លឹមសារដើម៖​

-      គោលដៅ៖ ជាការស្រាវជ្រាវដែលត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអ្នកអនុវត្តផ្ទាល់ (ភាគច្រើនជាគ្រូបង្រៀន ឬ​នាយក​សាលា) នៅក្នុងបរិបទការងាររបស់ខ្លួន ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាដែលប្រឈមមុខ និងកែ​លម្អ​ការអនុវត្តការងារ។

-      លក្ខណៈ៖ មានលក្ខណៈជាវដ្ត (Plan-Act-Observe-Reflect) ផ្តោតលើបរិបទជាក់លាក់ និងការ​ចូលរួម។ឧទាហរណ៍៖ គ្រូបង្រៀនម្នាក់ធ្វើការស្រាវជ្រាវក្នុងថ្នាក់រៀនរបស់ខ្លួន ដើម្បីរកយុទ្ធ​សាស្ត្រ​គ្រប់គ្រងថ្នាក់ល្អ​បំផុត សម្រាប់កាត់បន្ថយអាកប្បកិរិយារំខានរបស់សិស្ស។

ការស្រាវជ្រាវប្រតិបត្តិគរុកោសល្យ (PAR) គឺជាទម្រង់ពិសេសនៃការស្រាវជ្រាវប្រតិបត្តិដែល​ផ្តោតលើបរិបទបង្រៀន និងរៀន ជាពិសេសនៅក្នុងឧត្តមសិក្សា។

-      គោលបំណងគ្រឹះ (Fundamental Purpose)៖ គឺដើម្បីស៊ើបអង្កេតជាប្រព័ន្ធលើការ​អនុវត្តការ​បង្រៀន/សម្របសម្រួលការរៀនសូត្ររបស់ខ្លួនឯង ជាមួយនឹងគោលដៅពីរ គឺ៖ កែប្រែការអនុវត្ត (Modifying Practice) និង រួមចំណែកដល់ចំណេះដឹងទ្រឹស្ដី (Contributing to Theoretical Knowledge) ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការរៀនសូត្ររបស់និស្សិត (Norton, 2009, pp. xvi)។

-      វដ្ដនៃការស្រាវជ្រាវ (The Cycle)៖ វដ្ដនេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាវដ្ដរបស់ Kurt Lewin ដែលរួមមានជំហានសំខាន់ៗដូចជា៖ សង្កេត (Observe), រៀបចំផែនការ (Plan), អនុវត្ត (Act), និង ឆ្លុះបញ្ចាំង (Reflect)។ ភាពជោគជ័យនៃ PAR ស្ថិតនៅលើការអនុវត្តវដ្ដនេះជាបន្តបន្ទាប់ (Cyclical) ដើម្បីធ្វើការសម្របសម្រួលឱ្យបានល្អិតល្អន់ (Fine-tuning)។

-      លក្ខណៈសំខាន់ៗរបស់ PAR៖

o   ការស៊ើបអង្កេតជាប្រព័ន្ធ (Systematic Enquiry)៖ ទាមទារការរចនា និងការវិភាគ​ដោយ​ប្រុង​ប្រយ័ត្ន។

o   ការឆ្លុះបញ្ចាំង (Reflective)៖ តម្រូវឱ្យអ្នកអនុវត្តឆ្លុះបញ្ចាំងដោយតម្លាភាពលើការអនុវត្ត និងអត្ថន័យនៃលទ្ធផលស្រាវជ្រាវ។ការចូលរួម (Participative): ជាទូទៅត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​ជា​សកម្មភាពក្រុម (Collaborative) ដើម្បីទប់ទល់នឹងការសន្មត់ខុសឆ្គងដែលអាចកើតមាន​នៅពេលធ្វើការស្រាវជ្រាវតែម្នាក់ឯង។

o   កំណត់ដោយអ្នកអនុវត្ត (Determined by the Practitioners)៖ ប្រធានបទនៃ​ការស្រាវ​ជ្រាវ​​​ត្រូវ​តែចេញពីតម្រូវការផ្ទាល់ខ្លួនរបស់អ្នកអនុវត្ត ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា ឬកែលម្អ​ស្ថានភាព​ជាក់លាក់។

២. ចំណែកថ្នាក់ស្រាវជ្រាវតាមវិធីសាស្រ្ត (Methodology-Based Classification)

វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវ សំដៅលើដំណើរការ និងបច្ចេកទេសដែលអ្នកស្រាវជ្រាវប្រើប្រាស់ក្នុងការប្រមូល និង​វិភាគទិន្នន័យ។

២.១ ការស្រាវជ្រាវបរិមាណវិស័យ (Quantitative Research)

ផ្អែកលើទស្សនវិជ្ជា Positivism ដែលជឿការពិតមានតែមួយ និងអាចវាស់វែងបាន។ ការស្រាវជ្រាវ​នេះ​ផ្តោតលើការប្រមូល និងវិភាគទិន្នន័យជាលេខ (Numerical Data) ដើម្បីធ្វើតេស្តសម្មតិកម្ម កំណត់​ទំនាក់​ទំនង​​រវាងអថេរ និងធ្វើការសន្និដ្ឋានទូទៅ (Generalization) ទៅលើប្រជាករទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅ​ក្នុង​បរិបទ​នៃការសិក្សា។

-      ការស្រាវជ្រាវពិសោធន៍ (Experimental Research)៖ គ្រប់គ្រងអថេរឯករាជ្យ ដើម្បីមើលពី​ឥទ្ធិពល​ទៅលើអថេរអាស្រ័យ ដើម្បីបង្កើតទំនាក់ទំនងបែបហេតុ និងផល។

-      ការស្រាវជ្រាវស្ទង់មតិ (Survey Research)៖ ប្រមូលទិន្នន័យពីសំណាកគំរូមួយ តាមរយៈ​កម្រងសំណួរ​ ដើម្បីពណ៌នាពីលក្ខណៈ ឥរិយាបថ ឬមតិរបស់ប្រជាករគោលដៅ។

-      ការស្រាវជ្រាវទំនាក់ទំនង (Correlational Research)៖ ពិនិត្យមើលទំនាក់ទំនង​តាមស្ថិតិរវាង​អថេរពីរ ឬច្រើន ដោយមិនធ្វើការអន្តរាគមន៍។ (ចំណាំ៖ ទំនាក់ទំនង (Correlation) មិនមែនមាន​ន័យ​ថា​ជាមូលហេតុ (Causation) នោះទេ។)

២.២ ការស្រាវជ្រាវគុណវិស័យ (Qualitative Research)

ផ្អែកលើទស្សនវិជ្ជា Interpretivism ដែលជឿថាការពិតមានទិដ្ឋភាពជាច្រើន ហើយត្រូវបានបង្កើត​ឡើង​ដោយសង្គម។​ ការស្រាវជ្រាវនេះផ្តោតលើការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីបទពិសោធ គំនិត និងទស្សនវិស័យ​របស់មនុស្ស នៅក្នុងបរិបទធម្មជាតិរបស់ពួកគេ។ វាប្រមូលទិន្នន័យមិនមែនលេខ ដូចជា ពាក្យពេចន៍ រូបភាព ឬការសង្កេត ហើយវិភាគស្វែងរកអត្ថន័យ និងប្រភេទ។

-      ជាតិពន្ធុវិទ្យា (Ethnography)៖ សិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅអំពីវប្បធម៌ និងអាកប្បកិរិយាសង្គមនៃក្រុម​មនុស្ស​ណា​មួយ នៅក្នុងទីតាំងផ្ទាល់។

-      បាតុភូតវិទ្យា (Phenomenology)៖ ស្វែងយល់ពី "បទពិសោធរស់នៅ" (Lived Experiences) និង​ខ្លឹមសារនៃការយល់ឃើញរបស់បុគ្គល ឬក្រុមណាមួយចំពោះបាតុភូតជាក់លាក់​មួយ។

-      ករណីសិក្សា (Case Study)៖ ស៊ើបអង្កេតស៊ីជម្រៅទៅលើ "ករណី" មួយ ឬច្រើន (បុគ្គលម្នាក់ ថ្នាក់រៀនមួយ សាលារៀនមួយ) ដើម្បីយល់ដឹងលម្អិតនៅក្នុងបរិបទជាក់ស្តែង។

២.៣ ការស្រាវជ្រាវបែបចម្រុះ (Mixed Methods Research)

ការស្រាវជ្រាវដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវវិធីសាស្រ្តបរិមាណវិស័យ និងគុណវិស័យ នៅក្នុងការសិក្សា​តែមួយ។​ គោលបំណងគឺដើម្បីទទួលបានការយល់ដឹងកាន់តែទូលំទូលាយ ស៊ីជម្រៅ និងពេញលេញជាង​ការប្រើវិធីសាស្រ្ត​តែមួយ តាមរយៈការធ្វើផ្ទៀងផ្ទាត់ទិន្នន័យ (Triangulation) ។

-      Explanatory Sequential (QUAN → QUAL)៖ ចាប់ផ្តើមដោយបរិមាណរួចបន្តដោយគុណវិស័យ ដើម្បីពន្យល់លទ្ធផលបរិមាណ។

-      Exploratory Sequential (QUAL → QUAN)៖ ចាប់ផ្តើមដោយគុណវិស័យ ដើម្បីរុករកនិងបង្កើត​សម្មតិកម្ម បន្ទាប់មកប្រមូលទិន្នន័យបរិមាណ ដើម្បីធ្វើតេស្តសម្មតិកម្ម។

-      Convergent Parallel (QUAN + QUAL)៖ ប្រមូល និងវិភាគទិន្នន័យទាំងពីរក្នុងពេលដំណាលគ្នា រួចធ្វើការប្រៀបធៀប និងបញ្ចូលគ្នានូវលទ្ធផល។

៣. ចំណែកថ្នាក់ស្រាវជ្រាវតាមវិសាលភាព (Scope-Based Classification)

ការស្រាវជ្រាវអប់រំក៏អាចត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ដោយផ្អែកលើកម្រិត ឬវិសាលភាពនៃការវិភាគផងដែរ។

៣.១ កម្រិតមីក្រូ (Micro-level)

-      ការផ្តោត៖ ការពិនិត្យមើលបាតុភូតនៅកម្រិតតូច និងជាក់លាក់ ដូចជា អន្តរកម្មរវាងគ្រូ និងសិស្សនៅ​ក្នុងថ្នាក់រៀន ឬដំណើរការសិក្សារបស់សិស្សម្នាក់ៗ។ឧទាហរណ៍៖ ការសិក្សាពីប្រសិទ្ធភាពនៃ​យុទ្ធសាស្ត្រផ្ដល់មតិកែលម្អរបស់គ្រូទៅលើការចូលរួមរបស់សិស្សក្នុងថ្នាក់រៀន។

៣.២ កម្រិតមេសូ (Meso-level)

-      ការផ្តោត៖ ការស្វែងរកកត្តានៅកម្រិតអង្គការ ឬស្ថាប័ន ដូចជា ប្រព័ន្ធការគ្រប់គ្រងក្នុងសាលារៀន កម្មវិធីអប់រំ ឬវប្បធម៌សាលា។ឧទាហរណ៍៖ ការសិក្សាពីឥទ្ធិពលនៃភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់​នាយក​សាលា​ទៅលើការលើកទឹកចិត្តនៅក្នុងការងាររបស់គ្រូបង្រៀន។

៣.៣ កម្រិតម៉ាក្រូ (Macro-level)

-      ការផ្តោត៖ ការស៊ើបអង្កេតបញ្ហាទូលំទូលាយ និងជាប្រព័ន្ធនៅកម្រិតជាតិឬអន្តរជាតិ ដូចជា គោល​នយោបាយ​អប់រំជាតិ វិសមភាពការអប់រំ ឬនិន្នាការអប់រំសកល។ឧទាហរណ៍៖ ការវិភាគលើគោល​នយោបាយ​កំណែទម្រង់កម្មវិធីសិក្សាជាតិ និងផលប៉ះពាល់របស់វាទៅលើគុណភាពអប់រំ​ទូទាំង​ប្រទេស។

តារាងសង្ខេបប្រៀបធៀបវិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវ

៤. ការសន្និដ្ខាន

ការស្រាវជ្រាវអប់រំ គឺជាវិស័យដ៏សម្បូរបែបមួយ ដែលមានវិធីសាស្រ្ត និងយុទ្ធសាស្ត្រជាច្រើនក្នុងការ​សិក្សា​អំពីការបង្រៀន ការរៀន និងប្រព័ន្ធអប់រំ។ ការយល់ដឹងពីចំណែកថ្នាក់ស្រាវជ្រាវតាមគោលបំណង (ទ្រឹស្តី, អនុវត្ត, វាយតម្លៃ, ប្រតិបត្តិ) តាមវិធីសាស្រ្ត (បរិមាណ, គុណ, ចម្រុះ) និងតាមវិសាលភាព (មីក្រូ, មេសូ, ម៉ាក្រូ) ​គឺពិតជាមានសារៈសំខាន់ណាស់។ ការជ្រើសរើសប្រភេទស្រាវជ្រាវសមស្រប មិនមែន​ផ្អែក​លើ​វិធីសាស្រ្តណាល្អជាងនោះទេ ប៉ុន្តែផ្អែកលើវិធីសាស្រ្តណាដែលអាចឆ្លើយសំណួរស្រាវជ្រាវរបស់យើង​បានល្អ​បំផុត។ ការយល់ដឹងនេះ នឹងអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកអប់រំ និងអ្នកបង្កើតគោលនយោបាយ ធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយ​ផ្អែក​លើភស្តុតាង និងជំរុញការអភិវឌ្ឍវិស័យអប់រំឱ្យកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។

លំហាត់អនុវត្ត (សេណារីយ៉ូ)៖

១. លោកស្រី គុជ បុប្ផានារី ជាគ្រូបង្រៀនថ្នាក់ទី៣ សង្កេតឃើញថាសិស្សរបស់គាត់ជាច្រើនកំពុង​ពិបាក​យល់​​ខ្លឹមសារអត្ថបទអំណាន។ អ្នកគ្រូសម្រេចចិត្តសាកល្បងវិធីសាស្ត្របង្រៀន​អំណានបែបថ្មី​មួយ​ក្នុង​ថ្នាក់​រៀន​របស់គាត់ ហើយតាមដានលទ្ធផល ដើម្បីកែលម្អការបង្រៀនរបស់គាត់ផ្ទាល់។

-      តើការស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកគ្រូបុប្ផានារី គួរត្រូវបានចាត់ថ្នាក់នៅក្នុងប្រភេទស្រាវជ្រាវតាមគោលបំណង និងវិសាលភាពកម្រិតណា?

-      ចម្លើយ៖ តាមគោលបំណង គឺជាការស្រាវជ្រាវប្រតិបត្តិ (Action Research)។ តាមវិសាលភាព គឺកម្រិតមីក្រូ (Micro-level)។

២. លោក ពេជ្រ សុផល ជានាយកសាលាបឋមសិក្សាមួយនៅរាជធានីភ្នំពេញ។ គាត់កត់សម្គាល់ឃើញ​ថា​ ការចូលរួមរបស់សិស្ស និងលទ្ធផលសិក្សាមានការធ្លាក់ចុះទូទាំងសាលា។ គាត់ចង់ស្វែងយល់ពីកត្តាដែល​ប៉ះពាល់ (ដូចជា កម្មវិធីសិក្សា, ការលើកទឹកចិត្តគ្រូ, បរិយាកាសសាលា) ដើម្បីដាក់ចេញនូវអន្តរាគមន៍កែ​លម្អជា​ប្រព័ន្ធ​សម្រាប់សាលាទាំងមូល។

-      តើការស្រាវជ្រាវរបស់លោកនាយក សុផល គួរត្រូវបានចាត់ថ្នាក់​នៅក្នុង​ប្រភេទស្រាវជ្រាវតាម​គោល​បំណង​ និងវិសាលភាពកម្រិតណា?

-      ​ចម្លើយ៖ តាមគោលបំណង អាចជាការ​ស្រាវជ្រាវអនុវត្ត (Applied Research) ឬការស្រាវជ្រាវ​វាយ​តម្លៃ (Evaluation Research)។ តាមវិសាលភាព គឺកម្រិតមេសូ (Meso-level)។

ឯកសារយោង

Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). Sage publications.

Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2018). Research methods in education (8th ed.). Routledge.

Gay, L. R., Mills, G. E., & Airasian, P. W. (2012). Educational research: Competencies for analysis and applications (10th ed.). Pearson.

Norton, L. S. (2009). Action research in teaching and learning: A practical guide to conducting pedagogical research in universities. Routledge.